Motorna ulja – klasifikacija i primena

Motorna ulja

Oko pedeset procenata ukupne potrošnje maziva otpada na motorna ulja, pa ona predstavljaju najveću grupu maziva, kojima značaj stalno raste uporedo s’ razvojem motorne mehanizacije.

Moderna motorna ulja su složena jedinjenja baznih ulja i aditiva, a služe za podmazivanje svih pokretnih elemenata motora, a posebno motora sa unutrašnjim sagorevanjem. Sadrže 5-25 vol. (zapreminskih) % različitih aditiva, pa se znatno razlikuju u zavisnosti od tipa i količine aditiva. Za specifične (ekstremne) uslove eksploatacije mineralna bazna ulja mogu biti delimično ili potpuno zamenjena sintetičkim uljima, pa tada govorimo o polusintetičkim ili sintetičkim uljima. I jedna i druga vrsta se proizvode u širokom dijapazonu i viskoziteta i nivoa kvaliteta, tako da zadovoljavaju različite radne uslove i vrste motora: od malih dvotaktnih do velikih stacionarnih brodskih motora.

Moderna motorna ulja mogu biti višenamenska ako zadovoljavaju više radnih uslova i vrsta motora (benzinskih i dizel), mogu biti i višegradna (multigradna) ako pokrivaju šire područje viskoziteta i ako im se viskozitet malo menja sa temperaturom. Naravno, mogu sadržati oba navedena svojstva pa su onda istovremeno i višenamenska i višegradna (multigradna).

Motorna ulja moraju kod visokih temperatura imati dovoljno visok viskozitet za postizanje zadovoljavajućeg podmazivanja i za dobro zaptivanje između klipa i cilindra. Naprotiv, kod niskih temperatura viskoznost treba da bude dovoljno niska da omogući lagani i siguran start motora. Inače, u zagrejanom motoru vladaju vrlo visoke temperature i to u zoni klipnih prstenova od 200 do 250 °C, a u karteru motora od 100 do 150 °C.

Uslovi primene

Ulje mora da spreči nastajanje koksnih i muljevitih taloga i lakova u motoru i osigurati nisko trošenje elemenata u međusobnom kliznom kontaktu. Tako, za podmazivanje kliznih ležajeva i radilice važna je viskoznost ulja, a za podmazivanje razvoda ventila, bregaste osovine i podizača ventila bitni su aditivi koji se dodaju uljima u cilju njihovog manjeg međusobnog habanja (trošenja). Za održavanje čistoće radnih površina motora kao i za neutralizaciju kiselih i korozivnih produkata sagorevanja i  drugih ostataka u suspenziji dodaju se ulju deterdženti i disperzanti. Pored navedenog, ulje mora da spreči i stvaranje “hladnog mulja“, koji se formira u pothlađenom motoru u uslovima gradske “stani-kreni“ vožnje.

Klasifikacija ulja prema radnim karakteristikama motora

Stalno poboljšanje radnih karakteristika ulja za motorna vozila uslovilo je uvođenje njihove podele na  dve kategorije: za benzinske i za dizel motore. Prvu takvu klasifikaciju napravio je Američki Petrolejski Institut (API) 1951. godine. Ova klasifikacija prema radnim karakteristikama je priznata u Evropi 1972. godine, a poslednja njena revizija bila je 1997. godine, kada je uvedena nova API-SJ kategorija. Pregled navedene klasifikacije (tzv. API-Servisi) prikazan je u sledećoj tabeli:

S Ulja za benzinske motore
SA Ulja bez aditiva za benzinske motore, takozvano “čisto“ (bazno) mineralno ulje
SB Ulja za benzinske motore koji rade u uslovima blagih opterećenja. Ova ulja sadrže manje količine aditiva protiv habanja, korozije ležajeva i oksidacije
SC Ulja koja sadrže aditive protiv habanja, korozije, oksidacije i stvaranja taloga na niskim i visokim temperaturama. Ulja za motore proizvedene do 1967. godine.
SD Ulja za motore proizvedene 1968-1971. godine koji rade u težim uslovima opterećenja
SE Ulja za motore proizvedene od 1972. godine. Sadrže aditive u većem procentu u odnosu na SD ulja
SF Ulja za motore proizvedene od 1980. godine
SG Ulja za motore proizvedene od 1989. godine. Ulja za motorna vozila sa katalizatorom
SH Ulja za motore proizvedene 1993. godine i dalje. Motorno ulje za benzinske i brzohodne dizel motore putničkih i lakih teretnih vozila
SJ Ulja za motore proizvedene 1997. godine. Najnovija klasifikacija
C Ulja za dizel motore
CA Ulja za dizel motore koji rade u blažim uslovima opterećenja. Dizel motori proizvodnje 1940-1949. godine
CB Ulja za dizel motore koji rade u umerenim uslovima opterećenja. Dizel motori sa normalnim punjenjem, proizvodnje počev od 1949. godine
CC Ulja za dizel motore bez predpunjenja ili lakim predpunjenjem koji rade u umerenim i težim uslovima opterećenja. Uvedena 1964. godine
CD Ulja za dizel motore sa normalnim punjenjem i turbo-predpunjenjem za teže uslove rada. Dizel motori godina proizvodnje od 1975. godine
CD-II Ulja za dvotaktne dizel motore
CE SHPD ulja (SUPER HIGH PERFORMANCE DIESEL OIL – visoko kvalitetno ulje za dizel motore – “LONGDRAIN“)
CF-2 Prevazilazi CD-II specifikaciju ulja za dvotaktne dizel motore
CFCF-4 Prevazilazi zahteve CE specifikacije. Naročito pogodna motorna ulja za teške kamione sa prikolicom koji voze bez prekida autoputevima na dužim relacijama
CG-4 Minimalna emisija izduvnih gasova. Dizel motori proizvodnje 1995. godine i dalje. Najnovija klasifikacija

NAPOMENA: Klasifikacija SA, SB, SC i SD su zastarele i ne odgovaraju zahtevima za motorna ulja za podmazivanje motora proizvedenih od 1972. godine i dalje

NAPOMENA: Klasifikacije CA, CB i CC su zastarele i ne odgovaraju zahtevima za motorna ulja za podmazivanje dizel motora novih generacija

Osim navedene američke klasifikacije od 1983. godine pa do 1990. je komitet konstruktora motora i vozila Evropskog zajedničkog tržišta ili CCMC (Comité des Constructeur d’ Automobiles du Marché Commun), koji predstavlja interese evropskih proizvođača motora, radio na klasifikaciji motornih ulja prema radnim karakteristikama za motore njihove (evropske) proizvodnje. Međutim, 1990. ovo udruženje menja svoj naziv u Udruženje konstruktora motornih vozila Evropske Unije (Association des Constructeurs Europeans d’Automobiles – ACEA). ACEA klasifikacija za motorna ulja, koju je proklamovalo istoimeno udruženje, zamenjuje CCMC klasifikaciju i primenjuje se od 1. januara 1996. godine i prikazana je u tabelama 2 i 3:

Tabela 2.

Putničkiautomobili Kamioni i autobusi
Benzinskimotori Dizelmotori Dizelmotori
A1 – 96A2 – 96A3 – 96 B1 – 96B2 – 96B3 – 96 E1 – 96E2 – 96E3 – 96

Tabela 3.

Benzinski motori A2-96, ulja za savremene benzinske motoreA3-96, ekonomična ulja za savremene benzinske motore
Lako opterećeni dizel motori B2-96, ulja za savremene  dizel motoreB3-96, ekonomična ulja za savremene dizel motore
Teško opterećeni dizel motori E1-96, ulja za dizel motore savremenih modela kamionaE2-96, visokokvalitetna ulja za kamioneE3-96, ulja za motore drumskih krstarica

Tabela 4. Uporedna tabela ACEA/CCMC/API/OEM

ACEA CCMC API MB VW MAN
A1-96 501.01
A2-96 G4 SH 500.00
A3-96 G5 SH
B1-96
B2-96 PD-2 505.00
B3-96 PD-2 500.00 271
E1-96 D4 CD 227.1 271
E2-96 D4 CE 228.1 QC13-17
E3-96 D5 CF-4 228.3
E4-96 228.5

Od ukupne potrošnje goriva u nekom motoru oko 8% se upotrebljava za savlađivanje graničnog trenja, a oko 16% za unutrašnje (viskozno) ili tekuće trenje. Teoretski maksimalno moguća ušteda goriva, koja se može postići optimalnim kvalitetom maziva, procenjuje se na oko 7,5%. U ovom smislu višegradna (multigradna) motorna ulja, naročito SAE 15W-40, su pokazala svoje znatne prednosti.

Motorna ulja za putnička vozila moraju istovremeno zadovoljiti uslove za benzinske, dizel i Vankelove motore. Dva najvažnija zahteva u pogledu rada automobila (motora) – ušteda goriva i zaštita okoline, imali su možda i najveći uticaj na razvoj kvaliteta motornih ulja za putničke automobile.

Pripremio: Dušan Ković

PROSLEDITE ČLANAK PRIJATELJIMA ILI POSLOVNIM PARTNERIMA.